TÜRKÇE DEUTSCH
PROJEKTEHALLAC MEDIENVON UNSPRESSEANKÜNDIGUNGENIMPRESSUMKONTAKT

Wiener Volkshochschule geleneğinin 125 yıllık öyküsü!

Bundan 125 yıl önce, “halk evi”, “halk okulu”, “halk eğitimi” ya da “işçilerin eğitimi” adlarıyla gündeme taşınan gelenek, “sivil ve sol halk eğitimi hareketi”nin ürünüydü. Harekette, liberal ve sosyalist aydınlar, sanatçılar, öğretmenler, akademisyenler büyük bir rol üstlenmişti. Halk evlerinin yanı sıra çok sayıda halk kütüphanelerinin kuruluşu da bu hareketin eseriydi.

HÜSEYİN ŞİMŞEK

Viyana – Hallac Medien tarafından hazırlanan ve Yol Tv’de yayımlanan “Tanıklar Arasında” programının Nisan 2013 bölümü, 2013’te 125. Kuruluş Yılı’nı kutlayan Wiener Volkshochschule geleneğinin öyküsüne ve bugünkü çalışmalarına ayrılmıştı. Program 15 Nisan’dan itibaren Yol Tv ekranlarındaydı. Bu çalışma dolayısıyla, çok sayıda VHS yöneticisi, çalışanı, öğretmeni, pedagogu, kursiyeri ya da öğrencisiyle görüşmeler yapıldı. Wiener Volkshochschulen Genel Müdürü Mario Rieder, VHS Favoriten çalışanlarından Claudia Lo Hufnagl ve Çiçek Dillice-Can, VHS Ottakring’den müdire İlkim Erdost’un yanı sıra sosyal danışmanlar Nikolaus Ecker, Karin Bittner ve Senad Lacevic, VHS Hernals’ten Ursula Quatember, belediye evlerinde VHS adına çocuklara destek eğitimi veren Doğan Güneş, VHS Margareten’e bağlı “Film ve Medya Merkezi” kursiyerlerinden Alexander Nitzshe ve Joachim Rieder gibi. Bu arada, çok sayıda farklı VHS mekanı, bu mekanlarda süren çalışmalar da ekrana taşındı.

Böyle bir çalışmaya neden gerek vardı? Bundan 125 yıl önce, “halk evi”, “halk okulu”, “halk eğitimi” ya da “işçilerin eğitimi” adlarıyla gündeme taşınan gelenek, “sivil ve sol halk eğitimi hareketi”nin ürünüydü. Harekette, liberal ve sosyalist aydınlar, sanatçılar, öğretmenler, akademisyenler büyük bir rol üstlenmişti. Halk evlerinin yanı sıra çok sayıda halk kütüphanelerinin kuruluşu da bu hareketin eseriydi. Halk eğitimi ve halk okulları geleneğinin 125 yıllık tarihine bakıldığında, milyonlarca insanın becerilerinin teşvik edilmesi, eğitim görmenin önündeki sosyal engellerin kaldırılması çabası ve pratiği görülür. Bu çaba ve pratik, araç ve yöntemlerde farklılaşarak, günümüzde de sürüyor. Çünkü eğitim, günümüzde de hâlâ insan için en gerekli, en etkili araçtır. Çünkü, kişinin kendi ayakları üzerinde durarak bir yaşam sürdürmesinde, sosyal hayatta aktif bir yurttaş olabilmesinde, hak ve özgürlüklerine sahip çıkıp bunlar için mücadele etmesinde en büyük rol, bugün de eğitim ve öğretimde. Bu yüzden VHS’lerin, yaşamdaki umutlarını eğitim-öğretimle güçlendirmek isteyen Viyanalılara eşlik etmeye devam etmesi önemli. Unutmayalım ki, okumanın gerçekten yaşı yoktur ve VHS’ler bu sözün doğruluğunu sürekli kanıtlayıp duran çok önemli eğitim mevzileridir.

Gerekli, önemli, sahip çıkılması gereken bir kurumu, bir geleneği ortak anlaşma dili Türkçe olan göçmen/yeni Avusturyalı kitleye, bir kere daha ve etraflıca tanıtmak istedik. Viyana’daki VHS geleneğini, a’dan z’ye anlatan tanıtım, araştırma yazıları ve görüşmeleri, internet penceremizden ulaştığımız okurlarımızla da paylaşmak istiyoruz.

VHS’lerin Kuruluş Süreci: 1887-1905

“Volkshochschule” adlandırmasını Türkçe’ye, “Yüksek Halk Okulu” olarak çevirebiliriz. Biz bu araştırmamızda, bu eğitim kurumlarını kısaca, “VHS” şeklinde telaffuz edeceğiz. Öncelikle şunu vurgulayalım: VHS geleneği, sadece Viyana özgü değil. Ama biz, bu geleneğin ülke çapındaki durumuna kısaca değinip, esas/asıl olaral Viyana VHS’lerini ele alacağız. Bugün sayıları yüzlerce olan VHS’lerin ülke çapındaki çatı organizasyonu, “Avusturya Halk Eğitim Birliği” (Verband Österreichischer Volkshochschulen) adlı kurumdur. Salzburg’da 80, Aşağı Avusturya’da 74, Viyana’da 18, Tirol’de 27, Steiermark’ta 19, Burgenland’da 15, Kärnten’da 9, Vorarlberg’de 5 VHS hizmettedir. Yukarı Avusturya eyaletinde ise Linz, Steyr ve Wels kentlerinde birer tane VHS ve bunlara bağlı 16 tane şube bulunuyor. Bu halk okullarında kurs ya da eğitim görenlerin sayısı, yıllık 500 binin üzerinde.

Avusturya’da, temel eğitimle ilgili ilk yasal düzenleme, 1869 yılında çıkarılan kanundur. Bu kanunla birlikte, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu sınırları içinde, bir çocuğun temel eğitime başlama yaşı 8 olarak yasalara geçmiş oldu. Çocuklara temel eğitim veren okulların belli bir düzene kavuşturulması ve çoğalması önemli bir gelişmeydi. Ama bu arada, temel eğitim yaşı geçmiş ve okuma-yazması olmayan binlerce insan vardı ortada. 20. Yüzyıl başlarında, impatorluğun Avusturya bölümünde, okuma-yazma bilmeyenlerin toplam nüfusa oranı yüzde 27.4 idi. Dolayısıyla, temel eğitim yaşı geldiğinde okuma olanağı bulmamış geniş kitle için de bir şeyler yapılmalıydı. Bu yöndeki çaba ve çalışmalar, literatüre “halk eğitimi” olarak geçti.

İşte VHS’ler, tam da böyle bir ihtiyaca cevap vermek üzere sahneye çıkacaktı. Bundan 125 yıl önce, Avusturya’da köklü bir gelenek haline gelen halk eğitimi, halk okulları için ilk adımlar, başkent Viyana’da atıldı. İlk adımı atan kişi, Viyanalı sanat tarihçisi Eduard Leisching oldu. Leisching’in önayak olmasıyla, Viyana’nın Margareten semtinde, 1887’de ilk “Halk Eğitim Derneği” kuruldu. Halk eğitimiyle ilgili önemli bir diğer gelişme, 1895 yılından itibaren, Viyana Üniversitesi’nde “halk eğitim dersi” verilmeye başlanması olacaktı. Dernek ve halk okulu bazında ikinci adım, 1897 yılında “Urania Halk Eğitim Evi”nin kurulmasıydı. izledi. “Urania Halk Eğitim Evi”nin ağırlık noktası, doğa bilimleri ve astronomiydi. (Urania’nın, bugünkü yeni barok tarzı binası, 1910 yılında hizmete girmiştir.)

Halk eğitimi geleneğinde, üçüncü ama oldukça önemli adım, 16 Nisan 1901 günü, Ottakring bölgesinde atıldı. Doç. Dr. Ludo Moritz Hartmann’ın başını çektiği bir topluluk, Ottakring Halkevi’ni kurdu. Ottakring Halkevi, politik olarak daha sol ve sosyalist yönelimli bir girişimdi. İlk hizmet mekanı, ünlü Viyana Kemeri’nin (Wiener Gürtel) Urban-Lorizt Meydanı bölgesinde kalan bir bodrum katıydı. Ottakring Halkevi, asıl atılımını 5 Kasım 1905’te yapacaktı. “Viyana Yüksek Halk Okulu ve Halkevi” adıyla, bugünkü Ludo-Hartmann Meydanı’nda bir arsa satın aldı ve bugün halen hizmette olan binasını inşa etti. Bağışlarla alınan arsaya inşa edilen binanın mimarları Franz Ritter von Neumann, Ludwig Feigl ve Ottokar Stern idi. Margareten semti, ilk halk eğitim derneğinin kurulduğu bölgeydi. Ama bir halk okuluna sahip olmakta; Urania ve Ottakring’den sonra, üçüncü sırada yer alır. 1909-11 yılları arasında, “Margareten Halk Eğitim Derneği ve Evi”nin tüzel kişiliğinde, Margareten VHS (namı diğer Margareten Polycollege), bugün hala kullanımda olan binasında hizmete girdi.

VHS’ler Viyana’dan ülke sathına yayılıyor

1918’den sonra, çok sayıda yeni halk eğitimi derneği ve halk okulu kurulur oldu. Ki bu dönemde, halk eğitim dernekleri ve halk okullarının faaliyetleri, artık sadece başkent Viyana ile de sınırlı değildi. Özellikle de sendikaların inisiyatifiyle, diğer eyaletlerde de bu tür çalışmalar yaygınlaşmaya başladı. Halk eğitimi ve halk okullarındaki bu çoğalma ve çeşitlenme, 1934 yılına kadar sürdü. Ne zaman ki 1934-38 arasında, Dollfuß liderliğinde Austro-faşistler, ülkenin önemli kesimlerinde hakim oldu, halk eğitim geleneği de sekteye uğradı, durakladı. 1938’de Alman Nazi ordularının Avusturya’yı işgal ve ilhak etmesi ise, halk eğitim geleneğine daha da ağır bir darbe indirdi. İstisnalar dışında, çok sayıda halk okulu fiili olarak kapandı ya da Nazilerin kullanımına sunuldu.

1945’te faşist ittifakın yenilgisiyle sonuçlanan İkinci Dünya Savaşı'nın ardından, Avusturya’daki halk eğitimi ve halk okulları geleneği, yeni bir canlanma dönemine girdi. Bu alanda, kurumsal olarak bir vakıflaşma ve çeşitlenme dalgası görülmeye başlandı. Örneğin, 1945’te Tirol eyaletinin başkentinde “Innsbruck Halkevi” kuruldu. Bu kurum kendini “partilerüstü” olarak tanımlıyor ve amacını ise, Avusturya’da demokratik bir devlet fikri çerçevesinde kamu eğitimi sağlamak şeklinde belirliyordu. Yine aynı dönemlerde, 1947’de Salzburg eyaletinde “Salzburg Yüksek Halk Okulu” hizmete girdi. Salzburg Ticaret Odası, İşçi Odası, Sendikalar Birliği ve Salzburg Kültürel Yaşam Derneği’nin desteğiyle.

1945’lerden sonra tüzel kişilik alanındaki çeşitlilik ve dönüşümler, başkent Viyana’ya ise şöyle yansıdı: Viyana’daki halkevleri ve halk okulları, 1949’da, “Verband Wiener Volksbildungs” (Viyana Halk Eğitim Birliği) adıyla bir çatı kurumuna kavuştu. Öte yandan, Viyana’daki VHS’ler açısından, özellikle 60'lar ve 70'ler, atılım yılları olacaktı. Bu dönemde, mevcut halk evleri yenilenir, yenileri açılırken; VHS’lere bağlı “Haus der Begegnung”, yani etkinlik merkezleri de sahneye çıkacaktı. Bu mekansal genişleme, VHS’lerin hedef gruplarını ve günlük eğitim zamanını da etkiledi. Geleneksel alanlara ek olarak yeni dersler ve yeni hedef gruplar, kurs planlarına dahil edildi. Göçmenlerin, uzun süreli işsizlerin, kadınların eğitimi, çevre eğitimi gibi.

2008 yılında, “Verband Wiener Volksbildungs” kendi kurumsal varlığını koruyarak, bir şirketleşmeye gitti. Viyana’daki halk okulları, “Die Wiener Volkshochschulen GmbH” adlı bir şirkete bağlandı. Bu, “gemeinnützig” (hayırsever) bir şirketleşme tarzıydı. Şirketin yüzde 74.9’u “Verband Wiener Volksbildung“a, yüzde 25.1’i ise Viyana Belediyesi’ne aitti. Bugün “Die Wiener Volkshochschulen GmbH”nin Viyana’da 18 VHS’si, bunlara bağlı 13 etkinlik merkezi (Haus der Begegnung) bulunuyor. Diğer yan kurumlar da eklendiğinde bu sayı 46’yı buluyor.

info@hallac.org


<-geriye: